Τα αντιβιοτικά είναι από τις πιο σημαντικές ιατρικές ανακαλύψεις του 20ού αιώνα. Σήμερα, όμως, η αποτελεσματικότητά τους απειλείται από την αυξανόμενη αντιμικροβιακή αντοχή, ένα πρόβλημα στο οποίο συμβάλλει και η ακατάλληλη χρήση τους. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το 2023, περίπου μία στις έξι εργαστηριακά επιβεβαιωμένες βακτηριακές λοιμώξεις παγκοσμίως ήταν ανθεκτική στα αντιβοτικά που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία της. Παράλληλα μεταξύ 2018 και 2023, η αντοχή αυξήθηκε σε πάνω από το 40% των συνδυασμών παθογόνου-αντιβιοτικού που παρακολουθήθηκαν, με μέση ετήσια αύξηση 5-15%. Γιατί συμβαίνει αυτό; Ποιά είναι τα συχνότερα λάθη στη χρήση των αντιβιοτικών και τι μπορούμε να κάνουμε για να διατηρήσουμε την αποτελεσματικόττητά τους, ώστε να παραμένουν διαθέσιμα όταν πραγματικά τα χρειαζόμαστε;
Αυτό το άρθρο βασίζεται σε ανακοίνωση της WHO Global Antibiotic Resistance Surveillance Report 2025, σε οδηγίες του Mayo Clinic (2024) και του CDC και σε ανασκόπηση του Lancet Regional Health (2024). Σκοπός του είναι αποκλειστικά η ενημέρωσή σας, καθώς οι αποφάσεις για χρήση αντιβιοτικών ανήκουν πάντα στον γιατρό.
Τι είναι η αντιβιοτική αντοχή και γιατί μας αφορά;
Η αντιβιοτική αντοχή συμβαίνει όταν τα βακτήρια αποκτούν ή αναπτύσσουν μηχανισμούς που τους επιτρέπουν να επιβιώνουν παρά τη δράση ενός αντιβιοτικού. Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο, καθώς η αντοχή αποτελεί μέρος της φυσικής εξέλιξης των βακτηρίων. Ωστόσο, η ακατάλληλη ή υπερβολική χρήση των αντιβιοτικών ευνοεί την επιλογή και την εξάπλωση ανθεκτικών βακτηρίων, καθιστώντας ορισμένες λοιμώξεις δυσκολότερες στη θεραπεία. Δυστυχώς, σε πρόσφατη μελέτη διαπιστώθηκε ότι πολλοί ασθενείς εξακολουθούν να πιστεύουν εσφαλμένα ότι τα αντιβιοτικά είναι αποτελεσματικά κατά ιογενών λοιμώξεων, όπως το κοινό κρυολόγημα.
Τα πιο συχνά λάθη στη χρήση αντιβιοτικών
1. Λήψη αντιβιοτικού για κρυολόγημα ή γρίπη
Αυτό είναι το πιο συχνό και πιο διαδεδομένο λάθος. Η υπερβολική χρήση αντιβιοτικών και ειδικά η λανθασμένη αγωγή προάγουν την αντιβιοτική αντοχή. Σύμφωνα με στοιχεία του CDC στις ΗΠΑ, περίπου το 30% των αντιβιοτικών που συνταγογραφούνται σε εξωνοσοκομειακούς ασθενείς κρίθηκε περιττό. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει πόσο σημαντικό είναι να χορηγούνται αντιβιοτικά μόνο όταν υπάρχει πραγματική ένδειξη.
2. Διακοπή αγωγής νωρίτερα από το συνταγογραφημένο διάστημα
Μόλις αρχίσεις να αισθάνεσαι καλύτερα, μπορεί να μπεις στον πειρασμό να σταματήσεις το αντιβιοτικό, Ωστόσο, η πρόωρη διακοπή χωρίς ιατρική συμβουλή, μπορεί να οδηγήσει σε ανεπαρκή θεραπεία της λοίμωξης. Ακολούθησε τη δοσολογία και τη διάρκεια που σου έχει συνταγογραφηθεί και μην παρατείνεις την αγωγή από μόνος σου, θεωρώντας ότι έτσι θα έχει καλύτερο αποτέλεσμα. Αν τα συμπτώματα επιμένουν, επιδεινώνονται ή εμφανιστούν απεπιθύμητες ενέργειες, επικοινώνησε με τον γιατρό σου για να αξιολογήσει αν χρειάζεται κάποια αλλαγή.
3. "Αυτοσυνταγογράφηση" χωρίς ιατρική εξέταση
Η τακτική του "εγώ είμαι ο γιατρός του εαυτού μου και ξέρω" από τη μια και η μη τήρηση της αγωγής από την άλλη, είναι σημαντικοί παράγοντες που σχετίζονται με την αντιβιοτική αντοχή. Η χρήση αντιβιοτικών που «έχουν περισσέψει» από προηγούμενη αγωγή, η «δανεική» χρήση συνταγής άλλου ή η αγορά χωρίς συνταγή, εκτός από παράνομη, είναι επίσης επικίνδυνη γιατί δεν γνωρίζουμε αν το συγκεκριμένο αντιβιοτικό είναι το κατάλληλο για τη λοίμωξη.
4. Χρήση «ευρέος φάσματος» όταν δεν χρειάζεται
Τα αντιβιοτικά ευρέος φάσματος δεν είναι απαραίτητα «ισχυρότερα» από εκείνα στενότερου φάσματος. Δρουν εναντίον μεγαλύτερου εύρους βακτηρίων και μπορεί να είναι απαραίτητα σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Όταν, όμως, χρησιμοποιούνται χωρίς να υπάρχει ένδειξη, μπορούν να επηρεάσουν τη φυσιολογική μικροχλωρίδα και να ευνοήσουν την επιλογή ανθεκτικών βακτηρίων. Η επιλογή του κατάλληλου αντιβιοτικού εξαρτάται από το είδος της λοίμωξης, τα πιθανά παθογόνα και, όπου χρειάζεται, τα αποτελέσματα των εξετάσεων.
5. Φύλαξη αντιβιοτικών «για μελλοντική χρήση»
Τα αντιβιοτικά που «μένουν» συχνά χρησιμοποιούνται αργότερα για άλλη «παρόμοια» ασθένεια, χωρίς να γνωρίζουμε αν η αιτία είναι βακτηριακή, ποιο βακτήριο ευθύνεται και αν το συγκεκριμένο αντιβιοτικό είναι κατάλληλο. Επιπλέον, η ελλιπής δόση που συνήθως απομένει δεν επαρκεί για πλήρη αγωγή.
Τι μπορεί να κάνει ο καθένας μας
Η αντιβιοτική αντοχή είναι ένα συλλογικό πρόβλημα γι' αυτό και η λύση του απαιτεί συλλογική δράση. Ορίστε τι μπορεί να κάνει ο καθένας μας:
Χρησιμοποιούμε αντιβιοτικά μόνο όταν τα κρίνει απαραίτητα ο γιατρός και σύμφωνα με τις οδηγίες του
Ακολουθούμε τη συνταγογραφημένη δόση και διάρκεια, χωρίς να διακόπτουμε ή να παρατείνουμε την αγωγή αυθαίρετα
Δεν ζητάμε αντιβιοτικό για ιογενείς λοιμώξεις, όπως το κοινό κρυολόγημα και η γρίπη
Δεν μοιραζόμαστε αντιβιοτικά με άλλους και δεν χρησιμοποιούμε φάρμακα που έχουν περισσέψει από προηγούμενη θεραπεία
Απορρίπτουμε με ασφάλεια τα αντιβιοτικά που δεν χρειάζονται πλέον, ακολουθώντας τις οδηγίες του φαρμακείου.
Τηρούμε τους κανόνες υγιεινής και πρόληψης των λοιμώξεων, όπως το σωστό πλύσιμο των χεριών.
Να θυμάσαι! Ο φαρμακοποιός μπορεί να σε ενημερώσει για τη σωστή λήψη του αντιβιοτικού που σου έχει συνταγογραφηθεί (ώρα λήψης, συνδυασμός με τροφή και πιθανές αλληλεπιδράσεις). Μην διστάσεις να ρωτήσεις.
Πότε χρειάζεται πραγματικά αντιβιοτικό
Τα αντιβιοτικά είναι πολύτιμα φάρμακα όταν χρησιμοποιούνται στη σωστή ένδειξη. Μπορεί να είναι απαραίτητα για την αντιμετώπιση βακτηριακών λοιμώξεων, όπως ορισμένες ουρολοιμώξεις, η στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα, η βακτηριακή πνευμονία και συγκεκριμένες λοιμώξεις του δέρματος. Δεν χρειάζονται, όμως, σε κάθε λοίμωξη. Η απόφαση βασίζεται στα συμπτώματα, στην κλινική αξιολόγηση και, όπου ενδείκνυται, σε διαγνωστικές εξετάσεις. Αν ο γιατρός δεν κρίνει απαραίτητη τη χορήγηση αντιβιοτικού, μπορείς να ζητήσεις να σου εξηγήσει γιατί, τι να περιμένεις από την πορεία της νόσου και ποια συμπτώματα θα πρέπει να σε οδηγήσουν σε νέα αξιολόγηση.
⚠️ Σημαντικό: Αν ο γιατρός σου δεν συνταγογραφήσει αντιβιοτικό για κάτι που θεωρείς ότι το χρειάζεσαι, σημαίνει ότι εκτίμησε την κατάστασή σου και γνωρίζει ότι δεν είναι απαραίτητο. Αυτή είναι η σωστή ιατρική πρακτική.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί ο γιατρός δεν μου έδωσε αντιβιοτικό για τον πονόλαιμο;
Oι περισσότερες περιπτώσεις πονόλαιμου οφείλονται σε ιούς και, όπως αναφέραμε πολλάκις, τα αντιβιοτικά δεν δρουν κατά ιών. Αν ο γιατρός εκτίμησε ότι δεν πρόκειται για βακτηριακή λοίμωξη (π.χ. στρεπτόκοκκος), η μη συνταγογράφηση αντιβιοτικού είναι η σωστή απόφαση, για την υγεία σου και τη δημόσια υγεία.
Τι συμβαίνει αν σταματήσω το αντιβιοτικό νωρίτερα;
Αν σταματήσεις νωρίτερα, μπορεί να μην έχουν καταστραφεί όλα τα βακτήρια και όσα επιβιώσουν ενδέχεται να αναπτύξουν αντοχή. Οπότε, τότε μπορεί να χρειαστείς νέα αγωγή, πιθανώς με διαφορετικό αντιβιοτικό.
Μπορώ να κρατήσω τα υπόλοιπα αντιβιοτικά «για άλλη φορά»;
Δεν συνιστάται. Κάθε αντιβιοτικό συνταγογραφείται για συγκεκριμένο τύπο λοίμωξης, συγκεκριμένο βακτήριο και σε συγκεκριμένη δόση. Εξάλλου, τυχόν εναπομείναντα αντιβιοτικά συνήθως δεν επαρκούν για πλήρη αγωγή. Επέστρεψέ τα λοιπόν στο φαρμακείο για σωστή απόρριψη.
Πώς ξέρω αν η λοίμωξή μου είναι βακτηριακή ή ιογενής;
Δεν μπορείς να το γνωρίζεις με βεβαιότητα μόνο από τα συμπτώματα. Ορισμένες ενδείξεις μπορεί να βοηθήσουν στην αξιολόγηση, αλλά συχνά απαιτείται κλινική εξέταση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, διαγνωστικός έλεγχος. Γι' αυτό δεν είναι σωστό να ξεκινάς αντιβιοτικό από μόνος σου, ακόμη κι αν τα συμπτώματα σου φαίνονται παρόμοια με προηγούμενη λοίμωξη.
Τα αντιβιοτικά επηρεάζουν τα καλά βακτήρια του εντέρου;
Ναι, τα αντιβιοτικά μπορεί να επηρεάσουν και τα βακτήρια της φυσιολογικής εντερικής μικροχλωρίδας, προκαλώντας σε ορισμένες περιπτώσεις γαστρεντερικές ενοχλήσεις, όπως διάρροια. Ορισμένα προβιοτικά έχουν μελετηθεί για την πρόληψη της διάρροιας που σχετίζεται με τα αντιβιοτικά, αλλά τα αποτελέσματα εξαρτώνται από το συγκεκριμένο στέλεχος και το προϊόν. Δεν είναι απαραίτητα για όλους. Αν σκέφτεσαι να πάρεις προβιοτικό παράλληλα με αντιβιοτική αγωγή, ζήτησε τη συμβουλή γιατρού ή φαρμακοποιού.
Διαβάστε ακόμη:
• Πώς να προλάβεις το κρυολόγημα το φθινόπωρο
• Κρυολόγημα ή Γρίπη; Διαφορές, συμπτώματα & αντιμετώπιση
• Κρυολόγημα στα παιδιά: Πότε φταίει ο ιός και πότε χρειάζεται γιατρός
Κλαίρη Μιχαλάκου
Φαρμακοποιός,
Founder and CEO του Pharm16
Πηγές:
• WHO — Global Antibiotic Resistance and Use Surveillance System (GLASS) Report 2025, who.int (Οκτώβριος 2025)
• WHO — Antibiotics most responsible for drug resistance are overused, who.int (Απρίλιος 2025)
• WHO — Antimicrobial resistance: Key facts, who.int (Ιούλιος 2025)
• Mayo Clinic — Antibiotics: Are you misusing them? mayoclinic.org (Απρίλιος 2024)
• CDC — Antibiotic / Antimicrobial Resistance, cdc.gov
• Lancet Regional Health — «Combating antimicrobial resistance: a shared responsibility of everyone», PMC (Δεκέμβριος 2024)
• NFID — Antibiotic Resistance, nfid.org
* Οι πληροφορίες αυτές στοχεύουν αποκλειστικά στην ενημέρωσή σας. Οι αποφάσεις για χρήση αντιβιοτικών ανήκουν πάντα στον γιατρό, μην παίρνετε αντιβιοτικά χωρίς ιατρική συνταγή.
